Китобхонаҳои марказии ноҳияҳои Панҷ ва Ҷайҳуни вилояти Хатлон дар даврони соҳибистиқлолӣ азнавсозӣ ва таъмиру тармим гардида, дар ҳолати хуб қарор доранд. Китобхонаи марказии ноҳияи Панҷ бо фонди умумии 69646 нусха китоб фаъолият дорад, ки аз ин миқдор 27361 нусха бо забони тоҷикӣ, 35646 нусха бо забони русӣ, 6639 нусха бо дигар забонҳо мебошад. Шумораи хонандагон дар шаш моҳи соли 2025, 4042 нафар буда, миқдори ташриф 10101 маротиба, диҳиши китобҳо 16119 нусхаро ташкил медиҳад. Хазинаи китобии китобхона бо тартиби алифбо ва таснифоти классификатсионии библиографӣ ҷобаҷогузорӣ карда шудааст. Китобхонаи марказии ноҳияи Ҷайҳун бошад бо фонди умумии 121049 нусха адабиёти гуногунсоҳа фаъолият дорад, ки аз ин миқдор 32101 нусха китоб ба забони тоҷикӣ, 72994 нусха ба забони русӣ ва 15954 нусха бо дигар забонҳоро ташкил медиҳад. Шумораи хонандагон дар шаш моҳи соли равон ба 2534 нафар мерасанд, ки аз ин миқдор 2429 нафар хурдсол, 105 нафар калонсол мебошанд. Миқдори ташриф 3940 маротиба ва диҳиши китобҳо 5576 нусхаро ташкил медиҳад.
Дар китобхонаи марказии ноҳияи Панҷ ҷамъомади кормандони муассисаҳои китобхонавӣ баргузор гардида, он дар Қарори Маҷлиси вакилони халқи вилояти Хатлон аз 12 декабри соли 2024 таҳти №720 қабул гардида, соли 2025 дар қаламрави вилояти Хатлон “Соли фарҳанги китобхонӣ”-ро мавриди баррасӣ қарор додааст. Дар асоси фармони сардори раёсати фарҳанги вилояти Хатлон ҳамасола бо сарпарастии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон озмуни ҷумҳуриявии “Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст”, баргузор мегардад. Мақсади баргузор намудани озмун баланд бардоштани завқи китобхонӣ, тақвияти нерӯи зеҳнӣ, такмили захираи луғавӣ, арҷ гузоштан ба арзишҳои миллию фарҳангӣ мебошад. Китобдорони китобхонаҳои оммавӣ вазифадор карда шудаанд, ки гуша, лавҳа намоишҳои китобӣ доир ба номинатсияҳои озмуни ҷумҳуриявии “Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст”, ба роҳ монанд ва дар байни хонандагон корҳои фаҳмондадиҳӣ оид ба тарғибу ташвиқи озмуни мазкур ташкил намоянд, ҳаминтариқ ба ҳамаи китобдорон нақша-чорабинӣ оид ба озмун дастрас карда шудааст. Дар толори хониш намоишҳои китобӣ доир ба мавзӯи “Номинатсияи адабиёти кӯдакон ва наврасон, осори шифоҳӣ (порчаҳо аз осори манзуми адибони классик ва муосир)”, “Номинатсияи адабиёти классикӣ”, “Номинатсияи адабиёти муосир”, “Номинатсияи адабиёти ҷаҳон”, “Коррупсия зуҳуроти номатлуби ҷомеа”, “Паём роҳнамои зиндагӣ”, “Терроризм-экстремизм вабои аср” гузошта шудааст. Маҳфили шеърхонӣ бахшида ба ҷашни 85-солагии шоири халқии Тоҷикистон Ҳадиса Қурбонова таҳти унвони “Шукрона” ва боз як маҳфили шеърхонии дигар таҳти унвони “Дунёи ҷавонӣ” гузаронида шудааст. Бо ташаббуси кормандони китобхона вохӯрӣ бо сарбозони қисми сарҳадии 03-06-и Қушунҳои сарҳадии КДАМ дар ноҳия таҳти унвони “Артиш сипари боэътимоди Ватан” баргузор гардидааст. Адибони ноҳияи Панҷ дар Китобхонаи марказӣ маҳфили шеърхонӣ ва китобхонаи сайёрро ба роҳ мондаанд. Онҳо адабиётҳоро ба мактабҳои таҳсилоти миёнаи умумӣ ва ба боғчаҳо барои мутолиа ба муҳлати 4 рӯз дастрас менамоянд. Мудири бахши хазинаи китобии Китобхонаи марказии ноҳияи Панҷ Мироқилова Манзура барои омода намудани иштирокчиёни ноҳия дар озмун кӯмаки худро дареғ намедорад. Китобхона ба рӯзномаҳои “Ҷумҳурият”, “Садои мардум”, “Хатлон”, “Народная газета”, “Ҳамрози халқ”, “Ваҳдат”, “Минбари халқ”, “Ҷавонони Тоҷикистон” ва “Фарҳанги Тоҷикистон” обуна аст. Таъкид ба маврид аст, ки маблағи обуна аз ҳисоби кормандон супорида мешавад ва ин дар ҳолест, ки китобхона дар соли 2025 маблағгузорӣ нашудааст. Дар толори хониш 107 адад луғат, 85 адад Донишнома (энсиклопедия), 97 адад маълумотнома (справочники) гузошта шудааст.
Дар китобхонаи марказии ноҳияи Ҷайҳун 3 шуъба вуҷуд дорад. Шуъбаи такмили адабиёт, хазинаи китобии китобхона ва толори хониш. Дар шуъбаи такмили адабиёт адабиётҳоро дар дафтари инветарӣ ба қайд мегиранд. Дар толори хониш дар рафҳо 95 адад луғат, 108 адад донишнома (энсиклопедия) ва маълумотномаҳо гузошта шудааст. Толори хониш равшану барҳаво, 22 ҷойи нишаст дорад, ки аз он 8 курсӣ корношиям аст. Дар китобхонаи марказӣ танҳо мудири шуъбаи такмили адабиёт Аёзова Тобистон маълумоти миёнаи тахассусӣ дошта, боқӣ кормандон маълумоти олии ғайритахассусӣ доранд. Дар Китобхонаи марказии ноҳияи Ҷайҳун гӯшаҳои “Паёми Пешво – роҳнамои имрӯзу фардо”, бахшида ба соли байналмилалии “Ҳифзи пиряхҳо” гушаву лавҳаҳои китобхонавӣ, намоиши китоби “Муҳофизати пиряхҳо – Ташаббуси Пешвои миллат ба намоиш гузошта шудаанд”. Маҳфил бахшида ба 880-солагии Фаридуддини Аттор суҳбат бахшида ба ҷашни “Иди Сада ҷашни хуҷастаи ниёгон” намоиши китобӣ, суҳбат ва шеърхонӣ бахшида ба 90-солагии зодрӯзи Наримон Бақозода, намоиши китоби “Эҳтироми забон-эҳтироми миллат”, маҳфил бахшида ба “Рӯзи ҷаҳонии забон”, намоиши китоби “Гурдофаридон” бахшида ба 32-юмин солгарди Артиши миллӣ намоиши китобӣ, маҳфили шеърхонӣ бахшида ба ҷашни 85-солагии Ҳадиса Қурбонова, баргузории давраи дуюми озмуни Ҷумҳурияви “Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст” байни хонандагон оид ба шарту шароити ин озмун вохӯриҳо фаҳмондадиҳӣ гузаронида шудааст. Ҳамзамон суҳбат ба ифтихори Рӯзи модарон таҳти унвони “Модар – сароғози зиндагист” гузаронида шудааст. Маҳфили шеърхонӣ бахшида ба 85-солагии Меҳмон Бахтӣ, намоиши китобӣ бахшида ба “Рӯзи байналмилалии мубориза бо касалии сил”, намоиши китобӣ ва суҳбат дар мавзуи “Танзим баракати зиндагӣ”, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи танзими анъана ва ҷашну маросимҳо дар Ҷумҳурии Тоҷикистон”, намоиши китобӣ бахшида ба “Шоҳномаи безаволи Фирдавсӣ”, Маҳфили шеърхонӣ ва намоиши китобӣ бо унвони “Наврӯз иди деҳқону замин аст”, намоиши китобӣ таҳти унвони “Шоҳномаи безаволи Фирдавсӣ”, намоиши китобӣ, суҳбат, шеърхонӣ бахшида ба 147-солагии зодрӯзи Садриддин Айнӣ, ҷамъбасти Озмуни “Шоҳномахонӣ” намоиши кушоди китобӣ бо унвони “Як рӯзи мутолиаи асарҳои бадеӣ”, суҳбат ва намоиши китобӣ бахшида ба 80-солагии Рӯзи Ғалаба, намоиши китобӣ бахшида ба Рӯзи байналмилалии оила дар мавзуи “Тарбия аз оила сарчашма мегирад”, суҳбат ва намоиши китобӣ бахшида ба Рӯзи ҷавонон дар мавзуи “Пайравони Пешвои миллат”, ва “Ҷавонон ва фарҳанги китобхонӣ”, намоиши китобӣ таҳти унвони “Кӯдакон ояндаи дурахшони миллат”, намоиши китобӣ “Муҳофизати пиряхҳо бо ташаббуси Пешвои миллат”, намоиши китобӣ таҳти унвони “Иҷлосияи тақдирсози миллат”, суҳбат бо унвони “Иҷлосия ва суҳбати деринтизори тоҷик” гузаронида шудааст.
Ёдовар бояд гардид, ки бо вуҷуди фаъолият дар китобхонаҳои марказии ноҳияҳои Панҷ ва Ҷайҳуни вилояти Хатлон камбудиву норасоиҳо низ дида мешавад. Аз ҷумла дар хазинаи китобии китобхонаҳо китобҳои мазмунан куҳнашуда вуҷуд доранд, ки онҳоро бештар калонсолон мутолиа мекунанд. Аммо ҷавонон бештар китобҳои тозанашрро мутолиа кардан мехоҳанд. Ҳамзамон теъдоди зиёди китобҳо бо забони русӣ, ки хонандаи имрӯза ба онҳо эҳтиёҷ надорад, рафҳои китобро пур намуда, зери гарду ғубор хобанд. Берун сохтани чунин китобҳо аз фонд ва ба ҷои онҳо китобҳои нав гузоштан ба фоидаи кор аст. Мутаассифона китобхонаҳо барои харидорӣ намудани китобҳои тозанашр маблағ надоранд. Аксари китобдорони китобхонаҳои марказӣ маълумоти олии тахассусӣ надоранд, ки ин аз ҷумлаи мушкилот буда, ҳзамзамон омили таназзули фаъолияти китобхонаҳо мегардад. Мушкили дигар дар адами феҳрист аст, ки ҳардуи китобхонаҳо бидуни он фаъолият мекунанд. Аз китобдори толори хониш Цюрмаста Олга Николаевна хатмкардаи коллеҷи фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон ба номи П. Буйдоқов пурсон шудем, ки барои чӣ китобхона феҳрист надорад? Ӯ дар ҷавоб гуфт, ки сабаби набудани феҳрист ин ҷанги шаҳрвандӣ мебошад.
Аз ин лиҳоз чанд сухан доир ба аҳамият ва вижагии феҳрист ва такмили ихтисос иброз медорем, ки ба гумони мо аз манфиат холӣ нест.
Феҳрист – ин калиди китобхона буда, рӯйхати асарҳои дар китобхона мавҷудбударо мефаҳмонад. Тамоми китобхонаҳо тавассути феҳрист фонди худро барои хонандагон муаррифӣ менамоянд. Кулли маводи олимону нависандагон дар феҳристи китобхона ҷой дода шудаанд. Феҳристҳо аз рӯи намудашон алифбоӣ, мураттабӣ, предметӣ ва электронӣ мешаванд. Дар феҳрист сабтҳои библиографӣ бо тартиби алифбоӣ ва сарлавҳаҳои мавзӯъ ҷойгир мешаванд. Феҳристнависӣ дар китобхона бояд аз қоидаҳое, ки дар воқеъ аз стандартҳои байналмилалӣ маҳсуб мешавад, истифода гардад.
Нақши феҳрист дар китобхона:
- Дастрасии осон ба маълумот
Феҳрист иттилооти заруриро дар бораи номи китоб, муаллиф, мавзӯъ, соли аш рва ҷойгиршавии китоб дар китобхона фароҳам меорад. - Сарфаи вақт ва самаранокии ҷустуҷӯ
Ба ҷои ҷустуҷӯи дастӣ дар рафҳои китобхона, корбарон метавонанд тавассути феҳрист китобҳои лозимаро зуд пайдо кунанд. - Тартиб ва низоми муайян
Китобҳо мувофиқи низоми муайян (масалан, Dewey Decimal Classification ё низоми феҳристсозии Library of Congress) сабт мешаванд, ки ин ба систематикӣ ва тартиб дар китобхона мусоидат мекунад. - Идоракунии самараноки захираҳо
Кормандони китобхона метавонанд тавассути феҳрист захираҳоро назорат ва ба қайд гиранд, китобҳои гумшударо муайян намоянд ва шароити нигоҳдории онҳоро пайгирӣ намоянд. - Дастгирии таҳқиқот ва омӯзиш
Феҳрист муҳаққиқон ва донишҷӯёнро дар ҷустуҷӯи манбаъҳои илмӣ ва адабӣ дастгирӣ мекунад. - Дастрасии фосилавӣ (онлайн)
Имрӯзҳо бисёр китобхонаҳо феҳристҳои электрониро пешниҳод мекунанд, ки ба истифодабаранда имкон медиҳад китобҳоро бо масофа ҷустуҷӯ кунад.
Феҳристи китобхонаҳо, ки ҳамчун системаи тартиб додани китобҳо ва дигар маводҳои китобхонаӣ кор мекунанд, намудҳои гуногун доранд. Ин намудҳо барои осон кардани ҷустуҷӯ ва дастрасии маводҳо истифода мешаванд.
Намудҳои асосии феҳристи китобхона:
- Феҳристи китобхонаӣ (Алфавитӣ)
- Китобҳо ва маводҳо бар асоси алифбо (номи муаллиф, унвони китоб ё мавзӯъ) ҷойгир мешаванд.
- Барои ҷустуҷӯи осон ва зуд хеле маъмул аст.
- Феҳристи мавзӯӣ (Тематикӣ)
- Китобҳо ва маводҳо бар асоси мавзӯъ ё соҳаи дониш ҷобаҷо мешаванд.
- Масалан, феҳристи таърих, илм, адабиёт ва ғайра.
- Феҳристи рақамӣ (Декадии Дюи — Dewey Decimal Classification, DDC)
- Як системаи маъруфи ҷаҳонӣ барои тартиб додани китобҳо бо истифодаи рақамҳо барои гурӯҳбандӣ.
- Китобҳо ба 10 гурӯҳи асосӣ тақсим мешаванд ва ҳар гурӯҳ ба зергурӯҳҳо тақсим мешавад.
- Феҳристи системаи Категории Кумитаи Китобхона (Library of Congress Classification, LCC)
- Системаи пешрафта ва васеъ истифодашаванда дар китобхонаҳои калон, махсусан дар ИМА.
- Китобҳо бо истифодаи ҳарфҳои алифбо ва рақамҳо тартиб дода мешаванд.
- Феҳристи таҳрирӣ (Системаи индекси маълумот)
- Бо истифодаи калимаҳои калидӣ ва аломатҳо барои ҷустуҷӯ ва дастрасии маълумот.
- Мисол: феҳристи индекси китобҳо, мақолаҳо ва дигар маводҳо.
- Феҳристи контекстӣ (Системаи ҳуҷҷатгузорӣ)
- Китобҳо ва маводҳо бо таваҷҷӯҳ ба контексти истифода ва мақсад тартиб дода мешаванд.
Такмили ихтисос маънои такмили донишу малакаҳои касбиро дорад. Яъне, дар кори худ ё дар соҳаи муаян таҷриба ва донишҳои навро омӯхтан ва беҳтар кардан. Ин метавонад тавассути курсҳо, семинарҳо, омӯзишҳои иловагӣ ва ё таҷрибаи амалӣ сурат гирад.
Аҳамияти такмили ихтисос барои кормандон хеле калон аст ва метавонад ба рушди шахсӣ ва ташкилотӣ кӯмак расонад. Ин ҷо чанд сабаби муҳимро меорам:
- Баланд бардоштани малака ва донишҳо: Такмили ихтисос имкон медиҳад, ки кормандон донишу малакаҳои нав омӯзанд ва бо тағйироти техникӣ ва технологӣ ҳамқадам бошанд.
- Самаранокии кори бештар: Бо дониши бештар ва малакаҳои нав, кормандон метавонанд вазифаҳои худро босамартар иҷро кунанд, ки ин ба афзоиши истеҳсолот ва сифати кор таъсир мерасонад.
- Тавсеаи имконот барои пешрафт: Такмили ихтисос роҳи хубест барои рушди касбӣ ва баланд бардоштани имкониятҳои пешрафти корманд дар дохили ташкилот.
- Баланд бардоштани мотивация: Кормандоне, ки имкони омӯзиш ва такмил доранд, бештар ҳавасманд мешаванд ва ҳисси қаноатмандии корӣ доранд.
- Танзими тағйиротҳо: Дар ҷаҳони тағйирёбанда, омӯзиш ва такмили доимӣ кӯмак мекунад, ки кормандон ба тағйиротҳо зуд мутобиқ шаванд ва бо муваффақият мушкилотро паси сар кунанд.
Ҳаминтариқ аз раванди омӯзиш ва пажуҳиши вазъи китобхонаҳои ноҳияҳои Панҷ ва Ҷайҳуни вилояти Хатлон чанд пешниҳод пайдо гардид, ки пешкаши хонанда ва сохторҳои марбута менамоям:
- Барқарор намудани феҳрист.
- Кӯмаки мутахассисони соҳаи китобдорӣ барои пур кардани баргаҳо.
- Ташкил намудани курсҳои кутоҳмуддати сайёр аз ҷониби мутахассисони соҳа.
- Таъмин намудани китобхонаҳо бо технологияи иттилоотӣ коммуникатсионӣ аз қабили компютер, сканер, принтер ва ғайра.
Раҷабова Азиза, ходими калони
шуъбаи фаъолияти китобдорӣ