Ҳифзи мероси фарҳангӣ ва арзишҳои таърихӣ яке аз самтҳои муҳими фаъолияти илмӣ ва фарҳангӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба шумор меравад. Ин иқдом на танҳо як масъулияти миллию таърихист, балки як амри зарурии рушди устувори ҷомеа ва ҳифзи ҳувияти фарҳангӣ низ мебошад. Мероси фарҳангӣ ба ду навъ тақсим мешавад: моддӣ ва ғайримоддӣ. Агарчи ёдгориҳои моддӣ бештар ба назар мерасанд, арзишҳои ғайримоддӣ - аз қабили суннатҳо, расму оинҳо, донишҳои мардумӣ ва ҷаҳонбинӣ - зербинои аслии ҳастии фарҳангӣ ва шинохти миллӣ мебошанд. Дар даврони муосир, ки таҳдидҳои глобалӣ ба фарҳанг ва муҳити зист афзоиш ёфтаанд, зарурати таҳқиқ ва ҳифзи ҳарду навъи мерос - махсусан дар минтақаҳои дорои таърихи бой шадидан эҳсос мешавад. Яке аз чунин минтақаҳо шаҳри Роғун мебошад, ки дорои захираҳои бойи фарҳангӣ, таърихӣ ва табиӣ мебошад.
Шаҳри Роғун, воқеъ дар шарқи кишвар, дар баробари маъруфияти худ бо нерӯгоҳи барқии обии бузург, дорои як қатор ёдгориҳои беназири таърихию фарҳангӣ мебошад, ки бештар ба мероси ғайримоддӣ ва суннатҳои маҳаллӣ иртибот доранд. Аз ҷониби
Пажӯҳишгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилоот гурӯҳи корӣ ба шаҳри Роғун сафари хидматӣ анҷом дода, як силсила таҳқиқоти саҳроӣ ва ҷамъоварии маводи этнографӣ ва таърихиро роҳандозӣ намуданд. Мақсади асосӣ омӯзиш ва ҳуҷҷатсозии ёдгориҳои дорои аҳамияти фарҳангӣ, таърихи ва табиӣ ин минтақа буд. Ин таҳқиқот дар доираи лоиҳаи “Таҳқиқи мероси фарҳанги ғайримоддии марбут ба ёдгориҳои таърихӣ-фарҳангии Тоҷикистон барои солҳои 2021-2025” гузаронида шуда, натиҷаҳои он ба равшан сохтани баъзе паҳлӯҳои ношинохтаи таърихи фарҳангии Роғун мусоидат менамоянд. Тибқи феҳристи расмии шаҳрдорӣ, дар қаламрави Роғун 12 ёдгории таърихию фарҳангӣ ба қайд гирифта шудаанд, ки ҳар кадом дорои хусусиятҳои хоси худ ва нақши муайян дар ҳувияти фарҳангии сокинони маҳаллӣ мебошанд. Ин ёдгориҳо, ки қисман ба шахсиятҳои машҳури динию таърихӣ ва қисман ба афкори мардумӣ иртибот доранд, ба таври муассир дар ташаккули фарҳанги маҳаллӣ, муносибати мардум ба муқаддасот ва нигоҳ доштани анъанаҳои суннатӣ саҳм мегузоранд. Аз ҷумла, Гузаргоҳи Хоҷа Ҷунайди Бағдодӣ, ки тибқи таҳқиқот ба асри VIII мансуб дониста мешавад, на танҳо макони зиёрати мардум аст, балки як манбаи арзишманди таърихи ислом ва ирфони тоҷикон низ маҳсуб меёбад. Ҳамзамон, дар минтақа як қатор чашмаҳои маъданӣ ва гармобаҳои табиӣ ҷойгиранд, ки дорои хусусиятҳои шифобахш буда, дар гузашта ба сифати марказҳои табобатӣ истифода мешуданд. Имрӯз ҳам, ин манбаъҳо талаботи шаҳрвандонро таъмин мекунанд. Таҳлили хусусиятҳои табиӣ ва кимиёвии чунин чашмаҳо, ба монанди “Оби Шифо” ва “Муллошайх”, метавонад дар рушди бахши сайёҳии табобатӣ ва иқтисоди маҳаллӣ нақши муҳим бозад.
Ҷолиби таваҷҷуҳ аст, ки бисёре аз ин маконҳо то ҳол ба таври расмӣ ҳамчун мероси ғайримоддӣ сабт нашудаанд ва эҳтимоли нобудшавии онҳо бо мурури замон вуҷуд дорад. Ҳамин омил зарурати мураттабсозии иттилооти илмӣ ва амалии марбут ба онҳо ва қабули чораҳои ҳифзро тақвият мебахшад.
Ҳифз ва муаррифии ин мерос танҳо вазифаи олимон нест. Он бояд ба як ҷараёни ҳамкории муназзами ҷомеаи илмӣ, мақомот ва аҳолии маҳаллӣ табдил ёбад. Танҳо дар чунин ҳолат метавон ба наслҳои оянда манбаи боэътимоди шинохти гузашта ва худшиносии фарҳангиро ба мерос гузошт.
Мудири шуъбаи илмӣ методӣ
Хоҷамов Фурқат